L’emprema documentaziun
L’emprema ga che Ruschein vegn menziunaus a scret en in document ei el testament digl uestg Tello digl onn 765. En quel testamentescha igl uestg da Cuera alla claustra da Mustér possessiuns en differents loghens dalla Surselva. Ruschein vegn en quei document numnaus cul num latin Rucene. Il schischom regalaus consisteva d’ina cuort cun casa signerila, cun stalla, bargia, fontaunas, curtgin e funs. Era igl uaul da ruvers sut il vitg ei numnaus el testament.

Ils urbaris da Ruschein da 1358 – 1876
Urbari numnein nus in vegl cudisch, el qual ils possessurs da funs ein registrai cun lur beins e las servituds da quels. En nies archiv sesanflan ils urbaris da 1358 tochen 1876. En quels ei nudau exact il tscheins ch’ils possessurs da funs cun grevezia (hipoteca), havevan da contribuir alla baselgia ni alla spenda (pauperesser). Quei tscheins curdava annualmein mintgamai sin s. Martin (11 da november). Era las stuschonzas dils beins ein indicadas els urbaris.

Barschaments a Ruschein
La pli gronda catastrofa da fiug: Ils 22 da settember 1629 all’ina suenter miezdi ei rut ora fiug si Curtinatsch (sper via encunter Ladir). El decuors da 3 uras ein 80 baghetgs daventai l’unfrenda dallas flommas cun in donn da 40'000 renschs. Quei di vegnevan las alps scargadas. Ei vegn raquintau che la stèra pischada sin las cargas si Surpunts luavi dalla calira dil fiug. Ils purs han priu quella catastrofa sco castitg da Niessegner, perquei ch’ei mavan da dumengias e firaus si d’alp per ina vacca ni in auter biestg – sche quei fageva da basegns. Per far bien lur falliment han plirs purs fatg donnaziuns alla baselgia. Aschia ha in Gion Giacun Tagg schau construir ina nova scantschala. Quella sesanfla aunc oz en nossa baselgia  e porta l’annada 1629. (tenor ina notizia en nies urbari).

Devastaziun tras il cametg: Ils 2 d’uost 1783 croda in vehement cametg ella tuor baselgia. La calustra e sia mattatscha eran ual en clutger e tuccavan da malauras. La mattatscha vegn sturnida dil cametg. La tuor peglia fiug, era vid ils altars dat ei in considerabel donn.

Barschament dils 9 da november 1939: Quella sera allas 11 ei rut ora fiug en in clavau amiez il vitg. Vegni destrui dil fiug ein: la casa da scola veglia (da 1861), la caplutta da s. Antoni, 2 autras casas e 6 clavaus. 27 persunas ein stadas senza tetg.

L’entschatta dalla scola
Sco nos vegls raquintavan, ha Sur Gion Giusep Stiefenhofer da Mustér, che ha pastorau a Ruschein da 1824 tochen 1848, entschiet cun l’instrucziun da leger pils carschi en baselgai das dumengias suenter Viaspras. El ei staus il fundatur e promotur dalla scola da Ruschein. Da 1846 tochen 1854 ha el surviu sco emprem inspectur da scola en Surselva.
In rapport dil departament d’educaziun cantunal menziunescha igl onn 1849/50 ina scola a Ruschein cun 45 scolars en sis classas. Temps da scola: 5 meins cun 36 uras ad jamna. Tochen igl onn 1860 ei vegniu fatg scola en stivas privatas. Ils emprems mussaders ein stai scarvon Paul Cadruvi e scarvon Geli Cajochen.

Emprema casa da scola: Igl onn 1861 ei vegniu eregiu amiez il vitg ina gronda e biala casa da scola. Tut ils cuosts da quella ha dunschala Anna Lucrezia de Toggenburg surpriu. Vischins han giu da metter sil plaz la crappa e lenna necessaria per baghegiar, quei tut en lavur cumina gratuita. Ils 23 da november 1861 ei la casa da scola vegnida inaugurada.

765 Emprema documentaziun da Ruschein (Rucene) el testament digl uestg Tello.

831 Egl urgari carolingic vegn la baselgia cun dretg da dieschma numnada sco posses dalla claustra da Faveras.

1314 ca. Mort dil trubadur Heinrich, il davos descendent masculin da Frauenberg.

1491 Faveras ceda ses dretgs a Ruschein alla claustra da Mustér.

1493-1496 Construcziun dalla balsegia gotica da Andreas Bühler.

1629 Ils 22 da settember vegn quasi gl'entir vitg destruius dil fiug.

1795 Il vischinadi accepta novs tschentaments, elaborai da gerau Gion Gieri de Toggenburg.

1850 Avertura dil biro da posta cun pot.

1857 La vischnaunca baghegia la reisga dado Mulin.

1861 Erecziun dalla casa da scola veglia amiez il vitg.

1900 La baselgia veglia ch'ei en dacadenza vegn disfatga - cun excepziun dil chor e dil clutger. Ei vegn eregiu in niev sanctuari.

1905 Entschatta dil cuors da posta cun cavagl.

1907 Ils 28 da december vegn Ruschein provedius cun forza electrica - 20 abonnents.

1910 Provediment d'aua cun reservuar, hiderants e fontaunas.

1911 Emprem telefon (Mengia Capaul, casa Ustria dil Sulegl).

1925 La stad arriva per l'emprema ga in auto a Ruschein.

1939 Barschament dalla casa da scola, caplutta da s. Antoni, duas casas e sis clavaus.

1941 La nova casa da scola vegn eregida (oz casa communala).

1965 Gronda restauraziun e midada interna dalla balsegia s. Gieri.

1983 Conclus d'ereger ina halla plurivalenta cun tschaler da schurmetg enta Lut

1994-1995 Construcziun nova della casa da scola e scoletta

2005 Casanova Corina, nasch. 4.1.1956, da Ruschein, vegn elegida sco vicecanzelliera

2006 Mattias Menzli, nasch. 11.7.1985 , da Ruschein, vegn campiun svizzer tier il campiunadi da freestyle en la disciplina Halfpipe e vicecampun svizzer ella disciplina Big Air. 

2007 Urs Cadruvi, Burgheis da Ruschein, vegn elegius sco niev Secretari general della Lia Romontscha.

2007 Fiasta digl 1 d'uost cun presentaziun dil "Cudischet da Ruschein" . Oratur: Urs Cadruvi, secretari general della Lia Romontscha. Referat

2007 ils 12 da december vegn Corina Casanova, vicecancelliera federala, elegida sco Canzelliera Federala.

Fiasta cun "nossa" Cancelliera federala Corina Casanova
Ils 18 d'october 2008 ha la vischnaunca da Ruschein undrau la cancelliera federala Corina Casanova cun ina fiasta en la ruina da Frundsberg sin il bot da Plontabuora. Hosps: Corina Casanova, cancelliera federala; Stefan Engeler, president della regenza; Theo Maissen, cusseglier dils stans; ils fras da Corina, George Mathias e Christian cun lur famiglias; Commembers dalla fundaziun Ruina da Frundsberg; funcziunaris da vischnaunca. Il chor mischedau da Ruschein ha emballiu la fiasta.



Cancelliera federala Corina Casanova, president communal Leo Capaul, president della regenza dil cantun GR Stefan Engler

Fontauna:
"Ruschein, fatgs ord l'historia" da Cadruvi Luzi, Octopus Verlag
Archiv della vischnaunca Ruschein